Blog

Some guys have all the luck.
Bad luck, soms.
Zoals Jude St. Francis, het eerste kwart van zijn leven. Als baby gedumpt in een vuilnisbak. Opgevoed in een klooster waar de broeders hem misbruiken. Allemaal. Met broeder Luke, de enige broeder die lijkt te deugen, ontvlucht hij de aanhoudende folteringen. Maar ook broeder Luke blijkt een inslechte schurk. Gebroken vertrouwen, dat is als je lievelingstas, je krijgt de brokken nooit meer aan elkaar gelijmd. Een nieuwe vlucht. De vrachtwagenchauffeurs die hem een lift aanbieden, moet hij betalen met zijn lichaam. Allemaal.
Komt een dokter voorbij. Die raapt hem op, een half lijk langs de rand van de weg, arm kind, zestien lentes zo pril. Even gloort er hoop. Vergeefs. Nieuw misbruik, een gijzeling, een opzettelijke aanrijding. Het riet knakt. Ook later blijft het leven vaak nog doffe ellende. Jude ondergaat drama’s die mij en u, ik hoop het van harte, bespaard gebleven zijn.

Some guys have all the luck.
Good luck kan ook.
Als student hokt Jude St. Francis samen met drie vrienden. Zij worden toppers in wat ze doen. Allemaal. Jude zelf wordt een briljant advocaat. De mannen leven the American Dream, veroorloven zich flats, vakantiehuizen aan het strand, exotische reizen, delicate geschenken naar believen. En iedereen houdt van elkaar. De vrienden blijven elkaar trouw, een leven lang. Ook de nukkige en weerbarstige Jude met zijn geheimen. Van hem houden doet ook het professorenkoppel Harold en Julia die hem zelfs op latere leeftijd officieel adopteren als hun eigen zoon.

Wat op je bord ligt, eet je op.
‘Een klein leven’ door de Amerikaanse Hanya Yanagihare is een wereldwijde bestseller van zevenhonderdvijftig pagina’s. Ik heb ze gelezen. Allemaal. Een film afbreken, een aangebroken fles niet leegmaken, een boek wegleggen, ik vind het hondsmoeilijk. Sommige mensen nochtans, vernam ik onlangs, lieten het boek na een aantal pagina’s onaangeroerd. Ik begrijp ze.
Dit boek is every inch americana. Professioneel is elke protagonist een kanjer, buitengewoon begaafd en succesvol. Jude, de vuilnisbakbaby, wordt een zonder meer briljant student en ongelimiteerd rijk. Ergens in mijn leven heb ik iets verkeerds gedaan, of misschien ben ik gewoon niet slim genoeg. Het zal dat laatste zijn. Of allebei, wellicht.
De vriendschap, het begrip, de levenslange onvoorwaardelijke liefde voor Jude, zijn onbegrensd. De slechten zijn door en door slecht en de goeierds zo door en door goed dat je er moe van wordt. Zij weten weinig tot niets van zijn geschiedenis, vermoeden alleen maar een hoop onverwerkte ellende. Desondanks incasseren zij zijn nukken en buien met bovenaards engelengeduld. Weinig vragen stellen zij en niets verlangen ze in de plaats. Allemaal. Ikzelf, nochtans een veteraan op het slagveld van vriendschap en liefde, koester andere ervaringen.
Hey Jude, zou je willen zeggen, take a sad song and make it better. Het zou vergeefse moeite zijn. Natuurlijk blijven zijn trauma’s hem zijn leven lang vergezellen. Al probeert hij ze met overgave uit het lijf te snijden. Zijn kerven in eigen vel stapelt litteken op litteken. Hier weer, de man haalt het scheermes zo vaak doorheen het eigen vlees, dat er op een bepaald ogenblik geen flard huid meer rest waar nog verder in te snijden valt.
Cliché, maar waar, soms wordt trop echt te veel voor een mens.

Ah, dat vakmanschap, die bedrevenheid!
Natuurlijk gaat dit boek ergens over. De turf stelt buitengewoon interessante vragen. Groeien oude wonden ooit echt helemaal dicht? Hoe diep mag je grijpen in het leven van een ander? Kennen liefde en vriendschap grenzen? Hoe absoluut en onvoorwaardelijk hoort liefde te zijn? Wat mag je in een relatie van een ander verwachten? Kan je een mens verplichten om te blijven leven?
Natuurlijk kom je schitterende passages tegen. Landschappen, interieurs, recepten, decors, tot in de meest decoratieve details geëtst. Al stelt zich wel een keer de vraag: waar heb dat nou voor nodig? Hoe relevant is dit streepjespak of die kunstinstallatie voor het verhaal?
Natuurlijk kan deze mevrouw excellent schrijven. Pure klasse. I wish I could. Meesterlijke compositie, sublieme metaforen, immer het juiste woord, rijk aan volzinnen en filosofieën. Wauw!

But yes but no but yes but no.
Het boek ging dicht met een oef en een zucht.
Indrukwekkend, zonder meer. Maar een aanrader, mwaah. Aarzeling en twijfels.
En wel hierom.
Onmiddellijk erna las ik ‘Kroniek van een verzonnen leven’, door Charles Ducal. Al van gehoord?
Een herkenbare geschiedenis, dicht bij huis, helder en compact, woorden en zinnen accuraat gekozen en met een scherp mes geboetseerd.
Over een ander klein leven.
Na al dat bombast en geweld, een verademing.

Cyriel is jarig.
Niet bepaald een reden om langer dan gewoonlijk in bed te blijven liggen. Op je negentigste wil je liever niet nog tijd verliezen. Hij staat op, zet koffie en eet een boterham met smeerkaas.
De deurbel dingdongt. Voor de deur staat een mandje en op veilige afstand zijn dochter, ook lid van de risicogroep. “Gelukkige verjaardag, paps,” zegt ze. Zijn ogen worden vochtig, dat overkomt hem steeds vaker, hij wordt sentimenteler met de jaren. Hij tilt het mandje op, dat gaat nog vlot, vindt hij.
“Dank je,” zegt hij schor. Ze werpt hem een handkus toe en lipt: “Fijne dag, Ik zie je graag.”

Een klein flesje Moët&Chandon, pralines en twee blonde Leffes. Hij zet alles in de koelkast, voor straks bij de televisie. Hij gunt zich nog een koffie en klapt de laptop open. Velen van zijn leeftijd hebben onderweg ergens afgehaakt, hij niet. Hij beheert zijn bankzaken online en toen ze elkaar nog mochten zien, leerde zijn achterkleindochter hem zelfs Skypen. Een gelukje, dat komt nu netjes van pas. Hij leest de nieuwssites. Niets nieuws: uw kot, de curve, de economie.
Een woest huilende zaagmachine breekt de stilte. Door het venster ziet hij hoe een man in oranje overall grote groene lappen hapt uit het verwilderde stuk grond naast zijn huis. Het is een eenzame vlek natuur tussen de gemillimeterde voortuintjes van de wijk, een wilde oase met berkenbomen en vrijelijk woekerende struiken. Hij schuifelt er naartoe.
“Wat is het plan?” vraagt Cyriel.
“Snoeien om te groeien,” roept de oranje man terug. “Het dorre hout moet ertussenuit, het jonge groen heeft ruimte nodig.”

Dat cliché heeft hij wel vaker gehoord. Hij twijfelt, hij houdt wel van dat weelderige wilde. Laat de natuur toch gewoon zijn gang gaan, denkt hij, die lost dat probleem zelf wel op.
Hij googelt ‘dor hout’. Hij leest een artikel van een Nederlandse columniste, hij heeft haar naam nog nooit gehoord: “Het virus kapt gewoon het dorre hout. De oudjes sterven simpelweg een paar maandjes eerder. Moet iedereen die nog in de bloei van zijn leven zit daar alles voor opofferen?”
Dat gaat over mij, denkt hij. Dor hout, dat ben ik.
Wanneer ben ik dat geworden?
Hij denkt aan de gesnoeide wildernis naast zijn deur. Misschien heeft ze wel gelijk. Maakt het veel uit of mijn bestaan hier en nu ophoudt, binnen een paar maanden of een paar jaar? Ben ik oud, overbodig en economisch niet rendabel? Een kost voor de maatschappij? Het zou kunnen.
Toch doet het ook een beetje zeer.

Hij denkt aan Bonneke, de moeder van de moeder van zijn moeder. Hoe ze, gans in het zwart, van de hoge zwarte sokken in haar platgelopen pantoffels tot de aan haar hals dichtgeknoopte zwarte blouse, over het grootouderlijke erf schuifelt. Hoe ze neerploft op de met riet beklede stoel, tegen de gevel van het bijhuis waar ze mag blijven wonen tot ze doodgaat. Achter de korenvelden gaat de zon in roodgele gloed langzaam onder.
Ze is moe van een leven van ploegen en zwoegen en al een tijdje in de war. Maar ze leeft nog, schoffelt als een kip over het erf en dat mag. Dat is het geschenk dat haar kinderen haar geven, uit dankbaarheid, voor vroeger, toen zij zorgde voor hen. De lauwe pap wordt haar door dochter of kleindochter geduldig ingelepeld. Over de dunne haartjes op haar kin glijdt een dikke streep havermout langzaam omlaag, wordt weggeveegd met de vaatdoek der liefde. Haar dochter helpt haar op de wc, een rond gat in een groenige houten plank boven een diepe put, achteraan de boerderij.

Cyriel kijkt naar de foto van de stukjesschrijfster.
“Hoe draag jij bij aan onze welvaart?” lispelt hij tegen het scherm.
“Ik schuilde in kelders toen bommen over onze hoofden vlogen. Heb later mee het land weer opgebouwd. Mijn leven lang heb ik gewerkt, noeste arbeid in de haven. Drie kinderen bracht ik groot, eerst samen, en toen die klotekanker mij de Liefde van mijn Leven ontstal, alleen. Dit huis bouwde ik zelf, met deze twee handen, nu onvast maar ooit sterk als berenklauwen.”
Hij zucht. “Verliespost noemt u mij, veertienhonderd euro elke maand.”
Weer schieten zijn ogen vol als hij leest: “Oude mensen brengen niets meer op voor de economie.”
Hij heeft nooit vals gespeeld, altijd netjes zijn bijdragen betaald, hij kan de Kaaimaneilanden nog niet vinden op een map. Wat heeft hij ooit teruggevraagd?
Hij blijft kijken naar de foto van de vrouw die hij niet kent. En zij hem ook niet.
“Ja madame, het is waar” mompelt hij. “Ik ben oud en versleten en heel lang zal het waarschijnlijk niet meer duren. Maar wanneer dat zal zijn, da gade gij ni bepalen.”

Vannacht droomde ik van mijn moeder. Geen toeval wellicht, het was omstreeks deze tijd van het jaar dat ze vijf jaar geleden in eeuwige quarantaine ging.
Zoals altijd was het donker in haar gelijkvloerse flat, enkel het ononderbroken geflikker van het tv-scherm lichtte de ruimte op. Ik keek naar haar, op de driezitsbank, een sigaret in haar bevende rechterhand. Ze keek met een oog terug, met het andere naar het scherm.
“Die vent komt meer op tv dan Frank en Sabine samen,” zei ze. “en ge snapt niks van wat hij zegt.”
“Hij had mijn baas kunnen zijn,” antwoordde ik, “dat is de minister van onderwijs.”
“Oh gottekes. Ik moet er toch niet veel van hebben.”
Waarom vertelde ze niet, maar ik begreep haar. Zij was tenslotte mijn moeder, wij hadden niet veel woorden meer nodig, na al die jaren van turbulentie.
“Wat zegt die nu?” viel ze plots uit. Ze lachte, maar niet echt. Die ondeugdelijke lach van haar kon soms hard aankomen. “Een succes? Allé, stel u voor. Ik bestel bij de bakker vijfentwintig pistolets en hij geeft er vijf. Moet ik dan blij zijn? Groot succes, bakker!” Sarcasme valt niet ver van de boom.

We gaapten naar het taterende hoofd.
Ik moest denken aan het jongetje op de eerste bank vroeger, altijd druk zwaaiend met zijn vingertje: meester, meester, ikke, ikke. Wij wisten ook wel dat negen maal drie zevenentwintig was, die wetenschap volstond voor ons, wij hoefden niet zo nodig.
Stapten wij ’s ochtends de speelplaats op, dan sloten wij ons aan bij het voetbalteam met de minste spelers. Wij trokken en stampten naar elkaar en schaafden onze knieën. Bij het eerste kruisteken van de dag drupte het zweet nog van ons aanschijn. Niet bij hem. Hij ging aan de meesters een mop vertellen die hij van zijn vader of nonkel had gehoord. Hij begreep ze wellicht zelf niet, maar de meesters lachten.
Op een keer, tijdens een overhoring voor Spraakkunst, riep hij: “Meester, meester, hij kijkt af.” De sproetenkop naast hem kleurde spontaan dieprood, probeerde nog een ontkenning bij elkaar te hakkelen maar de dikke rode nul op zijn blad was ook vanop mijn plek op de laatste bank zichtbaar.
Met hem vechten kon je ook niet. Met zijn nagels pitste hij gemeen in je armen of dijen en als je hem een mep wilde geven, brulde hij als een speenvarken: “Meester, meester hij gaat mij slaan.” Dan liep jij de tien rondjes rondom de speelplaats, de armen gekruist voor de borst en de lippen stijf op elkaar. We meden hem, hij daar, wij, gewone boerenpummels, hier. Ik was niet verrast toen de minister beweerde dat kinderen best tot social distancing in staat zijn. Leek me logisch, vanuit zijn standpunt.

“Waarom wordt gij geen minister van onderwijs?” vroeg mijn moeder. “Ge weet er meer van dan hij.”
“Over de beroeps,” antwoordde ik, “en dan vooral over een enkele school. Over al die andere weet ik weinig of niets. Maar hij! Hij weet echt alles over alles.”
“Dat zoudt ge niet zeggen, als ge hem zo ziet.”
“Hij was al minister van Mobiliteit, Openbare Werken, de Vlaamse Rand, Toerisme, Dierenwelzijn, Sport en Onderwijs,” vulde ik aan.
“Hij hoort zichzelf wel graag bezig, precies,” zei ze.
“Elke dag de Big Benshow,” zei ik, feller dan ik wilde, “je ziet het dikwijls, mensen zijn ooit naar school geweest en denken dan dat ze iets van onderwijs afweten.” Ze lachte, zo heeft ze haar kinderen opgevoed.
“Voor de paasvakantie bazuint hij: leerkrachten, prepareer u, we gaan preteachen. Instructiefilmpjes maken, dan weten de mensen wat te doen, ze mochten toch niet buiten.”
“Ah, dat bedoelt hij,” mompelde ze.
“Einde vakantie: misschien kunnen ze wat langer blijven lesgeven. Diezelfde mensen dus. De volgende dag wil hij toch weer wel examens. Zogezegd om de leerlingen te motiveren. Zegt de minister dus, examens om te motiveren! Je zou toch denken dat een examen een toetsing is, een evaluatie om te zien of een leerling de leerstof beheerst? Trouwens, een goede leerkracht prikkelt, daagt uit, begeestert, maakt nieuwsgierig. Die heeft geen examens vandoen om leerlingen dingen te laten leren.”
“Ik wist wel dat gij het beter zoudt kunnen,” zei ze.
“Hij heeft wel negen jaar gestudeerd, dus misschien…”
“Stond dat in de gazet?” onderbrak ze.
“Wikipedia, een online encyclopedie die je zelf kan aanvullen,” zei ik. “Er staat wel bij dat hij tijdens zijn studies ook gewerkt heeft.”
“Hij zal de enige wel niet zijn, zeker?” reageerde ze typisch.

Ik stond op.
“Ik moet gaan, moeder,” zei ik.
“Nu al?” probeerde ze, plots een oud klein meisje.
“Ik kom gauw terug,” antwoordde ik, “tot morgen,”
Op een ochtend als vandaag voel ik dat morgen al een hele tijd geleden is.

In het derde leerjaar lazen we tijdens de les Moedertaal wel eens een gedicht. Dat leerden we dan uit het hoofd om het de volgende dag voor de klas beeldend voor te dragen. Zo herinner ik me nog de eerste verzen van Boerke Naas:

“Wie heeft er ooit het lied gehoord,
het lied van Boerke Naas
’t en had, ’t is waar, geen leeuwenhert
maar toch, ’t en was geen dwaas.”

Dit dichtwerk van Guido Gezelle verhaalt over een slimme boer, een domme rover en zeven kogels. Mijn voordracht oefende ik in de tuin, twee broers als gastacteurs. De ene was de rover, een ander Boerke Naas. De verteller was ik. Plaats van handeling was het platgetreden pad langs de waslijn, waar bij mooi weer witte lakens wapperden. Rekwisieten: een ingebeelde wijde jas, een ingebeelde wijde broek, duim en wijsvinger als pistool.
Ook al betrof het een lang gedicht, we repeteerden met volharding. De volgende dag, na de Zeer Goed-stempels voor Uitspraak en Uitbeelding, droomde ik me een carrière als acteur. In zekere zin ben ik dat ook geworden, zoals wij allemaal.
Een zomervakantie verder, in het vierde, schotelde meester Walter ons een nieuwe opgave voor:

De Tuinman en De Dood

Een Perzisch Edelman:

Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik
Mijn woning in: ‘Heer, Heer, één ogenblik!

Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.

Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,
Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.

Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!’ –

Van middag – lang reeds was hij heengespoed –
Heb ik in ’t cederpark de Dood ontmoet.

‘Waarom,’ zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
‘Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?’

Glimlachend antwoordt hij: ‘Geen dreiging was ’t,
Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,

Toen ‘k ’s morgens hier nog stil aan ’t werk zag staan,
Die ‘k ’s avonds halen moest in Ispahaan.’

(Uit: Verzameld Werk van P.N. van Eyck (1887-1954)

Was meester Walter onderwijzer, zijn ware liefdes heetten Poppenspel en Theater. In zijn eentje gaf hij leven aan edelman, tuinman en dood, een Drievuldigheid die tot dan toe alleen maar voorkwam in de Heilige Catechismus. Het gedicht betekent, declameerde hij met veel aplomb, dat je voor de dood niet kan schuilen. Hij liet donder roffelen over onze hoofden: “Als hij je zoekt, zijn je dagen on-her-roe-pe-lijk geteld! Dan komt hij je halen en daar is niks tegen te doen!”
Acht of negen waren we en we wisten voor altijd dat de dood overal was en je opzocht wanneer hij daar zin in had. Ik herinner me niet dat iemand nog vragen had. Wij accepteerden dat, zoals wij ook onze geboorte hadden geaccepteerd.

Zoals de tuinman vloden ook de jaren heen. De onzichtbare aanwezigheid van de dood lag verankerd in mijn gemoed. Op vrijdagavond filosofeerde ik daar vaak over met mijn boezemvriend Filip en schuimende Primus van Haacht.
“Het plaatst het leven in een ander perspectief, als je je ervan bewust bent dat je op een dag weer doodgaat,” zei hij. “Wat stelt dit alles dan voor?”
Daar klonken we dan op.
Dan hadden we het over een uitgedoofde liefdesvlam. Over onze wonderjaren die voor altijd voorbij waren. Over hoe seizoenen komen en gaan en hoe er dan weer nieuwe komen, fris en onwetend van wat ooit was.
Filip zei dan dingen als: “Wist jij dat thuis het stof op de kast eigenlijk schilfers zijn van je huid? Dat ben jij die daar ligt. Of wie jij was.”
Ik antwoordde dan iets onnozels: “En ons moeder ligt daar ook tussen, dan?”
Maar hij bleef serieus: “Alles gaat voorbij. Ooit leefde de holenbeer. Of de gouden pad. Maar nu niet meer. Weg, allemaal weg. Waarom doen wij dan of wij voor eeuwig zijn?”
Een vraag van die orde was het sein voor een nieuw glas.
Op de achtergrond draaide men The End van The Doors. We stelden elkaar vragen als waarom doen we alsof ons eeuwig leven is gegeven of waarom zijn we blij bij een geboorte en droef bij de dood of wie in godsnaam wil eeuwig leven.

Het is nu later.
Onze kinderverzen zijn met stof bedekt.
Mijn vriend Filip loste op als stof in de wind.
Af en toe, bij een glas, stel ik me vragen.

Egidius waer bestu bleven
Mi lanct na di gheselle mijn

Het zijn barre tijden, zegt men.
De Schrijverij, een eenmanszaak, onverdroten met de vinger aan de pols, verspreidt via de gangbare sociale media onderstaande dienstmededeling:

“Maak er een fijne dag van.
Praat met elkaar.
Leer schaken.
Bak een taart. Of twee, voor de bovenbuurman ook eentje.
Studeer wat, er zijn zoveel dingen die je nog niet weet.
Neem nu eindelijk de handleiding van je nieuwe microgolfoven door.
Lees een boek.
Schrijf er eentje, als je het niet kan laten.
Blijf gezond.”

De buitenwereld knikt goedkeurend.
Buiten beeld, verder ploegend als de boer, ga ik nog een stapje verder. Er is zoveel te doen. Mijn haren groeien. Ik luister naar de melodieën die vogels fluiten en kijk toe hoe het gras weer groener wordt, ook aan deze kant. Op straat mag het niet, maar hier in huis dansen we de nachten weg.

Wat we hebben geleerd:

Skypen in audio- en videomodus.
Facetimen.
Videochatten op WhatsApp.
Conference callen met Zoom of Jitsi.
Social Distancen. Maar eerlijk, dat deed ik al.

Verboden is:

Treuren omdat je in je kot moet blijven. Wees blij dat er een kot is.
Zeuren omdat je bestelling niet wordt geleverd. Zelfs niet als het de verhalenbundel ‘Ik moet u echt iets zeggen’ van Mensje van Keulen betreft.
Eigen mondmasker eerst.
Kijken op Twitter.
Reageren op Twitter.
Nadenken over ‘woorden ter verduidelijking’, een dagelijks cursiefje door Ben Weyts.
Hamsteren. Ik zou gaan pinten pakken met een maat, maar we drinken thuis terwijl we Skypen. “Je vraagt je toch af hoeveel er bij de mensen aan hun gat blijft plakken, als ze zoveel papier nodig hebben,” zegt hij. Plastische verbeelding is niet altijd een zegen.

Iemand waarschuwde me: “Jij hoort bij een risicogroep, dat weet je toch?” Risicogroep,  een pleonasme. Plots voel ik me Mathusalem.
Ik moest aan mijn moeder denken. Was ze er nog, ze telde vandaag zesentachtig levensjaren. We zouden vrezen voor haar leven. In volslagen eenzaamheid zou ze haar tijd verdrijven, uren van Thuis, Familie en Dieren in Nesten absorberen en weer vergeten.
Of de radio zou aanstaan en plaatjes draaien zoals vroeger, toen ze nog mooi was en op straat werd nagefloten. Ramona, van The Blue Diamonds. Marina, van Rocco Granata. Meisjesnamen die op een virus lijken.

De uitspraak van de week.
De prijs gaat naar Mark Rutte, minister-president van Nederland. Minister-president stelt daar wél iets voor. Een ware leider staat in tijden van crisis tussen de mensen. Op wandel door een warenhuis vraagt hem een dame of hij nog genoeg toiletpapier heeft. Zijn oogjes twinkelen, hij zegt: “Ja hoor, in Nederland is meer dan genoeg wc-papier voorradig. We kunnen nog tien jaar poepen.”
Op Twitter zet men zijn reactie prompt tussen andere legendarische uitspraken, zoals daar zijn:

“Ich bin ein Berliner”
“I have a dream”
“Tear down this wall”
“Yes, we can”
“We kunnen nog tien jaar poepen”

Humor als troost. We glimlachen ons door de ellende heen.
Hoe anders vergaat het op ons Schoon Verdiep. De burgervader loopt nors en nukkig door het stadhuis, als lijdt hij aan permanente constipatie en plast hij azijn. Niets deugt, alles gaat fout en altijd is het de schuld van de ander. Wenen als politieke strategie. Constructief is het niet en niemand wordt er beter van maar hey, ieder vult zijn levensdagen naar believen.

Waar ik wel vrolijk van word:

De totale filelengte bedraagt twaalf kilometer.
Er zwemt weer vis in de kanalen van Venetië.
Gisteren was Internationale Geluksdag. In de radiostudio interviewde men een geluksexpert.
Vroeg de presentator: “Ik kan me voorstellen dat er ergens in het land eenzame mensen naar dit gesprek zitten te luisteren en denken: ‘rot toch een eind op met je geluk, man.’ Ze lachten, vonden het allebei grappig gezegd. Geluk zit in kleine dingen.

Volgende week wordt nog druk druk drukker, dan tel ik mijn zegeningen.
Er zijn er die het veel en veel moeilijker hebben.

“L’enfer, c’est les autres?” vroeg ik.
“Sartre, Huis Clos,” reageert Anna bliksemsnel. Zij en ik treinen richting Amsterdam. We spelen raadseltjes als onderdeel van ons teambuildingsweekend.
“De anderen zijn de hel, in volle oorlogstijd niet echt een diepzinnige gedachte.” Ons Hoofd Redactie Politiek neemt zelden een blad voor de mond, zij komt uit het Oosten.
“Vandaag is het toch weer zo,” antwoord ik, “Daarom is aanraken noch kussen toegestaan.”
“Wie gewend is om te werken met de ellebogen, heeft nu een voetje voor,” lacht ze.
“Ik vraag me af of die zin anatomisch wel klopt,” bedenk ik.
“Moet je horen,” zeg ik, wijzend naar het scherm van mijn Galaxy S8: “Een bedrijf dat koortsdetectiesystemen verkoopt, floreert. “Van waar die hardware dan wel mag komen? “Wel, uit China, meer bepaald uit Wuhan”, grinnikt de zaakvoerder bij dat bizarre toeval.”
“Het is altijd de economie, stupid,” antwoordt ze.

“Hoe reizen virussen eigenlijk?” breekt ze wat later de stilte.
“In een tank zeker? Heb je hem, vier Russen?”
“Jezus, jongen, echt. Blijven lachen tot in het graf, echt waar.”
“Sorry,” zeg ik. Dikwijls is een mop gewoon niet grappig. En grapjes over het Oosten liggen bij haar nogal gevoelig. Maar een mens doet wat hij kan.
Die avond vraag ik het me toch ook af. We zitten helemaal op de eerste rij in de Wim Sonneveldzaal in theater De La Mar, capaciteit 949 personen. Ik denk: stel dat in een van die 948 neuzen een kriebeltje borrelt. Dat jeukt en zwelt en pompt zich een weg naar de uitgang, onhoudbaar als lava in een krater. Die neus stuwt wolken nies de lucht in, in drievoud, als een kraaiende haan. Als een raket razen onooglijke virusjes en minuscule microben hier over onze hoofden. Langzaam minderen ze vaart, gapen dwaas in het rond, zweven onzichtbaar door de zaal.
En dan? Marcheren zij als soldaten op zoek naar de vijand recht naar hun doel? Of dansen zij als krekels zingend de wijde wereld in tot zij zich door een schijnbaar onschuldige ademteug laten inhaleren?

De voorstelling, Lazarus, verdrijft mijn naargeestige gedachte. Elke aanwezige laat zich prikkelen door zang, dans en spel. Kunst is de toeschouwer het vermogen bieden om even te ontsnappen aan de banaliteit en lelijkheid van de wereld buiten. Ik voel hoe de intense schoonheid van het spektakel ook Anna aantast. Een meter slechts scheidt ons van de scène. Acteurs dringen schaamteloos in onze ademruimte. Speeksel begeleidt getormenteerde uithalen, zweet spat van hun voorhoofd op het onze. Hun passie is besmettelijk. Wij worden collectief getroffen, tijdens de staande ovatie wellen tranen in onze ogen.

De volgende ochtend worstelt dezelfde vraag zich opnieuw voorbij andere gedachten, in het Huis van Anne Frank. 8 mensen, twee armen, twee benen, hetzelfde bloed als u en ik, zien zich veroordeeld tot jarenlange quarantaine in enkele schamele, piepkleine ruimtes, verstoken van licht en leven. Een scrupuleus bewind had gedeclareerd dat zij niet langer behoorden tot de menselijke soort, als ongedierte dienden te worden uitgeroeid.
In die donkere dagen van haar ballingschap vertrouwt een meisje van veertien haar dagboek toe wat haar bezig houdt, hoe ze denkt, wat ze voelt. De Anne in het huis en het boek leeft op hoop. Door een kier ziet ze vogels vliegen, ze droomt zich een leven in vrijheid. Het was haar nooit vergund. Het virus van de haat leidde tot verraad en gaskamers. Ook dat bezoek nestelt zich onder onze huid.

Non, non, rien n’a changé. We drinken koffie in café De Twee Zwaantjes.
“Mazelen, pest, cholera, dat overwinnen we allemaal,” zucht Anna. “Corona zal ons ook wel lukken. Het zal ons wat kosten, we zullen het moeten uitzweten, maar we lossen het wel op.”
“Zeker,” zeg ik enigszins overbodig, “mensen kunnen veel.”
“Maar als je kijkt wat er nu weer gebeurt aan de grenzen van Griekenland en Turkije. Hoe we wegkijken. Dat misprijzen voor wie daar in de modder ploetert, vernederd wordt en opgejaagd. De hardvochtigheid van onze woorden, dat gebrek aan empathie, die weerzin en die haat. Dat vergif krijgen we maar niet uitgeroeid.”
Ik zwijg. Soms ben ik slim.
“Terwijl, volgens mij is het niet eens zo moeilijk. Niet alle eigenschappen die de heer ons heeft toebedeeld, zijn goede. Haat zit in ons, in de achterkamer van de liefde. Niet alleen het virus, ook het medicijn kregen we mee. Het is zaak waakzaam te zijn en te beseffen: les autres, dat zijn wij.”
Toen stapten we maar weer de trein op.

Geachte mijnheer Zuckerberg
Beste Mark

Deed u dat ook, als klein peutertje? Je hield je handen voor je ogen, of je stak je weg onder een handdoek. En dan plots, piep, daar was je weer! Ach, de mooiste tijd van je leven, maar dat weet je pas als hij al lang vergleden is.
Ik heb me nog jarenlang onzichtbaar gewaand, geloofde dat ik kon doen wat ik wilde zonder dat iemand het zag. Dan bladerde ik in een boekenzaak in Rode Oortjes, of ik plaste im Nacht mit Nebel im Kopf tegen een lantaarnpaal, of ik vergaapte me aan de borsten van mijn tante, altijd ging ik ervan uit dat niemand mij in de gaten had. Dat kan ook echt zo zijn geweest. Misschien waren we toen minder bang, of bestond er minder technologie. Je kon nog staan kussen achter de kerk zonder dat iemand je betrapte. Vandaag smoezelt in je achterhoofd toch altijd de idee dat god weet waar een vies mannetje op een scherm naar je zit te kijken. Niet dat me dat nog vaak overkomt, ik ga al jaren niet meer naar de kerk.

Soms denk ik dat u dat mannetje bent. U schijnt alles van me te weten. Zo reed ik pas nog lek met de fiets. Gelukkig weet ik me door de heer gezegend met een flinke dosis gezond verstand, een hart van peperkoek en twee rechterhanden. Een wip, een duw, een abracadabra, weg lek. Er zijn, je gelooft het bijna niet, in dit land ook mensen die problemen oplossen.
Ik vond dit voorval te futiel om te vermelden op uw sociaal medium. Edoch, des avonds, als de weemoedigheid komt voor het slapengaan, ontving ik volgende melding: Platteband.nl, de superpomp. Nobel, zeker. Gedienstig ook. Maar natuurlijk stelt zich de vraag: wie, wat, waar, wanneer, hoe had u mijn pech opgepikt en beslist: die mijnheer dient gesteund, we geven hem een zetje?

U ziet mij graag. U snelt mij immers vaker ongevraagd te hulp. NMBS Internationaal en Booking.com bieden aan mij te begeleiden op mijn trip naar Amsterdam. Buitengewoon vriendelijk, maar bedankt. Ik ga er spreken op een congres voor influencers. Transport in limousine, met chauffeur, maaltijden en verblijf – vanzelfsprekend – contractueel geregeld, u weet hoe dat gaat.
FCR Media Belgium wil mijn website verbeteren, NEFF-kooktoestellen vraagt zich af of mijn keuken, nu ik zo tevreden ben over de nieuwe oven met roldeur, nog andere toestellen nodig heeft. Museum PASS musée helpt voorkomen dat het laatste deel van mijn leven verglijdt naar de cultuurbarbarij.

Denk niet, beste Mark, dat ik die bekommernis om mijn welzijn niet waardeer. Integendeel, ik ben tot tranen toe geroerd. Het doet me meer dan ik kan zeggen. Maar geloof me, het gaat goed met me, bedankt. Geen aanleiding om té bezorgd te worden. Vindt u echt dat ik een Master Class Dramatic Writing nodig heb? De Guardian Weekly moet lezen? Of me dankzij Natuurhuisje of Huttopia best zo ver mogelijk distantieer van de beschaafde wereld?
Vragen stel ik wel bij de houten armbanden van Holzkenn, de damesbloezen van Closet by Romy en de pikante lingerie van BHcomfort.nl. Te persoonlijk, toch? Als ik samen met mijn boezemvrienden Theo en Jean-Marie op een avond een volledige jaargang Temptation Island wil bingewachten, zijn het toch uw zaken niet hoe wij ons kleden? En mag ik u vragen nog een wijle te wachten voor u bevriende producenten van hoorapparaten, rollators of pampers op me loslaat? Een paar jaartjes nog, hout vasthouden.

Nog een kleine vraag misschien. Onlangs circuleerde er, ook op mijn tijdlijn, een beeld, niet gesponsord. Dat is u vast niet ontgaan. Er stonden kindjes op waarvan je met het blote oog de ribben kan tellen. De beeltenis vergelijkt het gedoe rond een actueel virus met het aantal hongerdoden per dag. Voor ons, rijken, vormt het hongermonster geen bedreiging. Het is niet interessant, is de boodschap. Al vreet hij dagelijks ongeveer vierentwintigduizend levens. Enfin, ik hoef u dat allemaal niet te vertellen, u hebt dat natuurlijk ook gezien, u houdt al lang niet meer de handjes voor de ogen. Kan u uw behulpzame adverteerders niet overhalen de blik eens te richten naar gene zijde van de aardbol? Met de middelen waarover u en zij beschikken, financieel, logistiek, technologisch, moeten jullie toch in staat zijn deze veelvraat te verdrijven, die ellendige onrechtvaardigheid voor eens en altijd uit onze wereld te verjagen?

Alvast mijn allergrootste dankbaarheid daarvoor.

Met het hoogste respect,

heel vriendelijke groeten

Uw Facebookvriend

Een man sopt het stukje biefstuk, goed doorbakken, in de spinazie op zijn bord en steekt het in zijn mond.
“Wat heb jij daar op je hand?” vraagt hij.
Het kind prikt achteloos in haar groenteburger. “Dat zijn vier stippen, opa.”
Dat zie ik zelf ook wel, denkt de man, kan een kind tegenwoordig niet eens een gewoon  antwoord geven?
“Ja, Molleke,” zegt hij, “maar waarom staan die daar, dat zou ik wel eens willen weten.”
“Dat is van de week tegen pesten. Elk kind op school heeft er, en de juffen ook.”
“Dus jij hebt in de ganse week niet een keer je handen gewassen dan?” Het is sterker dan hemzelf.
Eerst antwoordt het meisje niet, ze kijkt alleen maar naar hem. Ze morrelt wat met haar spinazie en couscous, schraapt haar bord leeg. Dan zegt ze: “Dat is speciale stift, dat gaat er niet af. Zo onthoud je dat pesten verkeerd is. Soms vind jij dingen grappig en iemand anders niet. Dan doe je die mensen pijn. En dat mag niet.”
De man kauwt op zijn vlees. Weer wat nieuws. Leren ze dat op school, vandaag de dag? Waar gaat het naartoe? Toen hij zo oud was, leerde je nog gewoon rekenen en taal. De rest leert het leven je vanzelf wel. Al die flauwekul.

Het kind kan er ook niets aan doen. Nog geen tien, zijn oogappeltje. Maar hoe ze hem aankeek. Dat had hij vroeger niet hoeven te proberen. Een draai tegen zijn oren, maar ja, vandaag noemen ze dat kindermishandeling. Een week tegen pesten, begot. Ze zouden kinderen beter wat meer weerbaar maken, het leven is niet voor watjes.
Hij denkt aan die stille jongen in het vierde middelbaar, donker krulhaar en een gezicht vol puisten. Soms liep hij met pleisters op zijn gezicht. Lachen. Die wilde je niet naast je in de les of in je team bij sport. Lepra, noemden ze hem. Iemand was de Lange Leegte, een ander de Muis en die kerel dus de Lepra. Hoe heette die eigenlijk echt? Enfin, op een dag kwam die niet meer naar school. Nooit geweten waarom, nooit meer iets van gehoord ook.
Of de Rosse Tits, die halve zot. Die vroeg er gewoon om. Bij Frans hadden ze hem eens een heel lesuur opgesloten in de kast. En iemand had een keer de emmer krijtwater over hem gekieperd. Stinken man, dat water werd in weken niet ververst, en dan die spons. Maar wel gelachen. En niks klas- of kringgesprekken of bollen op uw pollen. Terwijl vandaag, wenen, wenen, wenen.

“Kom Molleke het is Vastenavond, oma heeft pruimentaart gebakken.” Kennen die snotapen dat nog, Vastenavond? Aswoensdag? Vasten, wordt dat nog gedaan? Ze zouden beter die dingen leren op school, alle tradities gaan in dit land naar de knoppen.
Wij moesten indertijd ’s ochtends vroeg nog eerst langs de kerk, een kruisje halen. “Van stof en as zijt gij gemaakt, tot stof en as zult gij wederkeren” murmelde de priester en hij veegde twee zwarte strepen op je voorhoofd. Kwam je zonder in de klas, je kreeg van broeder Gust, het alziend oog van god op aarde, de volle laag. Een halfuur op de knieën op de houten trede vooraan, de armen omhoog, gestrekt. En denk je dat er toen ouders kwamen protesteren op school misschien? Jongens, jongens toch.

Ze zitten naast elkaar op de sofa, met een zwarte stift heeft ze vier dikke dotten getekend naast zijn duim. Ze maakt gekke gezichtjes met de puntjes op haar hand. Ze eten pruimentaart en kijken naar het journaal. Beelden tonen mannen met lange baarden, een grote plastieken haakneus en een sjtreimel op hun hoofd. Ze zijn helemaal in het zwart, kijken nors en aanbidden een klaagmuur van goudklompen.
“Waarom is die mijnheer zo boos, opa?” vraagt het meisje.
“Vorige week met carnaval was jij toch een regenboog? Deze meneren hebben zich ook verkleed. Precies zoals die boze mijnheer, die ziet er elke dag zo uit.”
“Lachen ze met zijn kleren en zijn haar? Waarom?” dringt ze aan.
“Gewoon. Het is toch carnaval.”
“Maar die mijnheer vindt dat niet leuk?”
“Sommige mensen kunnen niets verdragen, Molleke. Het is toch maar om te lachen?” Hij wordt een tikje kregelig, maar op haar kan hij natuurlijk nooit kwaad worden.

“Kijk opa,” zegt ze. Ze gaat voor hem staan, neemt zijn grote hand in haar kleine witte vingertjes en kijkt hem recht in de ogen: “Stip 1: die mensen lachen met de mijnheer. Stip 2: de mijnheer vindt dat niet leuk. Stip 3: die mensen doen verder. Stip 4: die mijnheer heeft pijn.”
Hij zegt niets.
Ze zegt: “Dat is pesten, opa. Dat hebben wij op school geleerd.”

Het gebeurde deze week drie keer. Ik trek de voordeur achter me dicht en ontdek wat later dat ik op stap ben zonder portefeuille. Zonder identiteitskaart, rijbewijs of cash. Geen erg, ik weet het, een mens kan zonder. Met je telefoon koop je makkelijk tickets voor bus of trein, betaal je in de broodjeszaak en vind je de weg naar huis terug, als je tenminste het adres nog weet. Maar toch, drie keer.
Soms loop ik de trap op en weet ik boven niet meer wat ik er kom zoeken. Dan realiseer ik me vijf minuten later dat ik mijn tanden zou gaan poetsen. In het warenhuis sta ik maar wat voor me uit te staren, het boodschappenlijstje ligt nog ouderwets thuis op de tafel. En u wil echt niet weten hoe vaak de vuilnisbakken niet tijdig buiten staan, of hoe dikwijls ik geen brood heb gekocht voor morgenvroeg.
Dramatisch is dat niet. Het is het alledaagse vergeten dat ons allemaal wel eens overkomt. Het is een ander soort vergeten dan dat van mijn moeder toen ze het vuur liet branden onder de aardappeltjes. Of toen ze voor de derde keer vroeg hoe het nog ging met de kinderen, achter hun namen moest ze nog even gissen.

In mijn schooltijd leerden wij voornamelijk onthouden. Het hoofd als encyclopedie. De zesentwintig grootste rivieren van Europa, zei de meester van het vijfde leerjaar, tegen morgen vanbuiten kennen. Van buiten kennen betekende: het in je hoofd wurmen, dat vond ik altijd raar.
Dat kan de stomste boer, zei onze vader dan. Wie de stomste boer was, wisten we niet, maar hij kon wel veel: uit het hoofd leren, manieren hebben, veters knopen, proper zijn op zijn eigen. Hij kon meer dan wij.
Petsjora, Dvina, Neva, dat was in het oosten, Elbe, Oder, Wezer al dichter bij huis maar toch nog ver weg, Rijn, Maas, Schelde, dat was bij ons. Zo voeren we tot diep in het zuiden en dan weer richting Azië. De volgende dag moesten we dat stromende water duiden op een blinde kaart. Dat is een landkaart met alleen maar lijnen op. Die wetenschap moest toen allemaal in je hoofd. De moderne mens bewaart ze in zijn telefoon.
Men blijft maar herhalen dat het vroeger beter was.

Ik ken ze nog, mijn rivieren, al leidt die kennis nergens toe. Ze munt uit in overbodigheid. Hoogstens kan je er een fles wijn mee winnen bij een quiz. Al wil ik ze vergeten, alle zesentwintig, ze blijven plaats innemen in mijn hoofd.
Je vergeet blijkbaar niet zomaar wat je wil. Het lief dat van je wegging, de dronken ruzie waar je je nog voor schaamt, hoe op school ook jij die jongen pestte, hoe je die keer dat ene meisje kwetste, die herinneringen wil je kwijt maar ze blijven je achtervolgen.

Merkwaardig genoeg zoek ik vandaag naar fragmenten uit het verleden die, vind ik, niet mogen  vergeten worden. Ik woel en graaf, maak slapende honden wakker, schraap roest van wat al jaren rust. Oude portretten krijgen kleur. Ouders, grootouders, overgrootouders, over-overgrootouders blaas ik nieuw leven in. Ik klauter in stambomen en besnuffel archieven, adem, zoals mijn vader in de koolmijn, wolken stof, opwaaiend uit vergeelde bladen die knisperen onder je vingers, perkament bijna, broos en breekbaar. Ik zoek en tast en puzzel, praat met verwanten die ik een halve eeuw niet meer heb ontmoet. Als een mol graaf ik in de ingezakte gangen van onze familiegeschiedenis. Achter elk verhaal schuilt weer een ander, un train peut en cacher un autre.

Ik wil weten: wie deed wat, wanneer, waar en hoe. En waarom. De lijnen op die blinde kaart vragen om een naam. Voor het grote vergeten begint.

PS:
Vannacht bedacht ik een echt briljante slotzin. Helaas, hij is weg.
Stomweg vergeten toch wel, zeker.

Dinsdagavond, Brigitte Kaandorp, Koninklijk Circus, Brussel. Eindelijk, de tickets waren al haast vergeeld. Lachen zou het worden. Goed gemutst trok ik de voordeur achter me toe. Bewakingslichten boven garagepoorten floepten aan, wie in onze wijk beweegt, wordt gezien.
De tramrit verliep rumoerig. Het was het uur dat kinderen en pubers uit de scholen worden vrijgelaten. Ze genoten uitbundig, met grote woorden en luide wie-jo’s. Opgewonden verhalen, die is geschorst, en toen zei die van wiskunde, en die heeft gekust met…
Ik deed of ik doof was.

De weg van metro naar stationshal loopt onder de grond. Tegen een muur zat een man, het hoofd gebogen en de  schouders ingezakt. Voor hem een kartonnen bekertje. Nonchalante jongelui in hoody’s, vrouwen op tikkende hakken en gehaaste pendelaars liepen hem voorbij. Ook ik had niet de geringste intentie om hem enige aandacht te vergunnen. The rich may be rich and the poor may be poor, they all beat the shit out of each other, putain.
Een stevige, zwarte jongeman hield halt, pal voor het gezicht van de bedelaar. Hij rommelde wat in zijn binnenzak, gooide enkele munten in het bekertje. De man op de grond wiegde zijn bovenlichaam naar voren, alsof de schenker een sleuteltje op zijn rug had opgewonden. Toen ik kind was, hadden wij een opwindclown die hikkend lachte als je aan het sleuteltje draaide. Of was het een pop die mama riep, ik herinner het me niet meer precies, het geheugen is onbetrouwbaar.
Het gebaar van de jongeman kleefde me aan de plakkerige grond. Ik verschool me achter een pilaar, scharrelde in mijn portefeuille wat kleingeld bij elkaar en dropte dat, enigszins verlegen, in het bekertje. De man begon weer te wiegen. Hij murmelde iets, enkjoe enkjoe, en keek op. Vanuit de hoogte zag ik zijn ogen waterig blinken. Hij leek gelukkig met die ene euro en twintig cent die ik al bij al toch niet nodig had. Al moest ik wel naar het toilet. Ik kromp een beetje in elkaar, probeerde mijn schaamte van me af te schudden en stapte zwijgend verder.

Om de hoek, voorbij de stukgetrapte glazen deur, zat op de trap een vrouw. Nog geen vijftig schatte ik, al had ze ook vijfendertig kunnen zijn. Ze murmelde tegen zichzelf, had haar hele vrouwelijkheid weggemoffeld tussen vijf of zes lagen kleergoed. Misschien woog ze geen zestig kilo, ze had iets van een sumoworstelaar. Ze bazelde aan een stuk, onderbrak haar monoloog enkel om te slurpen van de halve liter Jupiler in haar hand. Een fijn bierstraaltje zocht vanuit haar mondhoek langs een huidplooi een bedding naar haar hals.
Munten had ik niet meer. Kop in de grond, blik strak vooruit, stapte ik haar voorbij, ik had een trein te halen. Haar rechterhand klemde zich om de leuning van de trap, de sumoworstelaar vocht zich wankelend een weg omhoog. Het kostte zichtbaar moeite. Ik schoot niet als een hulpvaardige Samaritaan naar haar toe, droeg immers dure tickets in mijn binnenzak die me een avond vol vrolijkheid en vermaak garandeerden. Dat was die avond mijn bestemming.
Precies toen ik haar passeerde, de afstand tussen ons geen twee meter, hoorde ik een geluid dat in ons huis in principe enkel pruttelt in het kleinste kamertje. Alsof onder haar klerenbundel een binnenband protesterend leegliep. Alsof haar billen applaudisseerden. Of neen, schrap dat beeld voor het u achtervolgt.

In het station stond mijn date me lachend op te wachten. Voorpret. We keuvelden en ginnegapten, zoals altijd blij om bij elkaar te zijn. In het Centraal Station van de hoofdstad probeerden we, zo goed en zo kwaad als dat ging de omgeving niet in ons op te nemen. We liepen als blinden voorbij de oudere mannen aan de schaakborden, deden alsof we de kartonnen lappen en vuile dekens niet zagen liggen, vermoedden lichamen onder dikke jassen. Een bottine, de zool vooraan losgescheurd, lag naast een grote, uitpuilende tas met blauwe ruitjes. Ernaast sliep een mens. Ik stelde vragen, maar niet hardop. Verzon ook geen antwoorden.

We zetten ons in het warme, rode pluche van het Cirque Royal. De cabaretière was in grote conditie. Ze verhaalde over het ongemak van ouder worden, over haar woonwijk, uithuizige kinderen en bejaarde ouders, beschreef hilarisch haar bezoek aan een staatsdiner in aanwezigheid van de koningsparen van haar en ons land. Als een mitraillette vuurde ze grap na grap na grap op ons af. Tranen in de ogen en pijn in de buik. Dubbel van het lachen, die avond.

Op weg naar huis hebben we niemand meer gezien.